ISO 45001, iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemek, güvenli ve sağlıklı çalışma ortamı sağlamak için kullanılan uluslararası iş sağlığı ve güvenliği (İSG) yönetim sistemi standardıdır. Yasal İSG yükümlülüklerini sistematik bir yönetim çerçevesine oturtur.
ISO 45001 ve 6331 sayılı Kanun ilişkisi
Türkiye'de işverenlerin İSG yükümlülükleri 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmeliklerle belirlenir: risk değerlendirmesi, acil durum planı, eğitimler, sağlık gözetimi, iş ekipmanlarının periyodik kontrolleri gibi. ISO 45001 bu yükümlülüklerin yerine geçmez; onları bir yönetim sistemi içinde planlamayı, uygulamayı, izlemeyi ve sürekli iyileştirmeyi sağlar. Uyum yükümlülüklerinin belirlenmesi ve değerlendirilmesi standardın açık bir şartıdır.
Standardın temel şartları
Liderlik ve çalışan katılımı
Üst yönetimin İSG'nin sorumluluğunu üstlenmesi ve yönetici olmayan çalışanların danışma ve katılım süreçlerine aktif olarak dahil edilmesi ISO 45001'in ayırt edici şartlarındandır.
Tehlike tanımlama ve risk değerlendirmesi
Rutin ve rutin olmayan faaliyetlerdeki tehlikeler belirlenir, riskler değerlendirilir ve kontrol hiyerarşisine göre (ortadan kaldırma, ikame, mühendislik kontrolleri, idari kontroller, kişisel koruyucu donanım) önlemler alınır.
Operasyonel kontrol ve değişiklik yönetimi
Tedarikçiler, yükleniciler ve dış kaynaklı süreçler dahil olmak üzere İSG kontrolleri uygulanır; yeni ekipman veya süreç değişiklikleri önceden değerlendirilir.
Olay araştırma ve iyileştirme
Kazalar ve ramak kala olaylar kök nedenleriyle araştırılır, düzeltici faaliyetler alınır ve etkinliği izlenir.
ISO 45001'in faydaları
- İş kazası ve meslek hastalığı risklerinin azaltılması
- Yasal uyumun sistematik takibi ve denetimlere hazırlık
- Kayıp iş günü ve sigorta maliyetlerinin düşmesi
- İhalelerde ve ana yüklenici değerlendirmelerinde avantaj
- Çalışan bağlılığının ve güvenlik kültürünün güçlenmesi
Denetimde en çok incelenen kayıtlar
- Tehlike tanımlama ve risk değerlendirmesi, kontrol önlemlerinin uygulanma durumu
- Yasal yükümlülükler listesi ve uyum değerlendirmesi
- İSG kurulu tutanakları, çalışan temsilcisi ve danışma kayıtları
- Eğitim kayıtları ve sağlık gözetimi planı
- Kaza, ramak kala ve olay araştırma raporları
- Acil durum planı ve tatbikat kayıtları, iş ekipmanı periyodik kontrol raporları
Revizyon durumu
Yürürlükteki sürüm ISO 45001:2018'dir. Standardın revizyon çalışmaları sürmektedir ve yeni sürümün 2027'de yayımlanması beklenmektedir. Yeni sürüm yayımlandığında mevcut belgeler için akreditasyon kurallarıyla bir geçiş süresi tanınacaktır; bu süreçte mevcut belgeler geçerliliğini korur.
Belgelendirme adımları
- Tehlike tanımlama, risk değerlendirmesi ve yasal yükümlülüklerin belirlenmesi
- İSG politikası, hedefler ve operasyonel kontrollerin kurulması
- Çalışan katılımı mekanizmalarının işletilmesi, eğitimler
- İç tetkik ve yönetimin gözden geçirmesi
- Aşama 1 ve Aşama 2 belgelendirme denetimleri, ardından yıllık gözetim
İş ekipmanlarının periyodik kontrolleri ISO 45001 denetimlerinde sıkça incelenen kayıtlardandır; bkz. periyodik kontrol raporu örneği.
Sık Sorulan Sorular
ISO 45001 belgesi yasal olarak zorunlu mu?
Hayır, gönüllü bir standarttır. Ancak 6331 sayılı Kanun kapsamındaki İSG yükümlülükleri tüm işverenler için zorunludur; ISO 45001 bu yükümlülüklerin sistematik yönetimini sağlar.
OHSAS 18001 belgem hâlâ geçerli mi?
Hayır. OHSAS 18001'den ISO 45001'e geçiş süresi sona ermiştir; geçerli belgelendirme ISO 45001'e göre yapılır.
ISO 45001 ile ISO 9001 birlikte alınabilir mi?
Evet. Ortak madde yapısı sayesinde entegre sistem kurulabilir ve entegre denetimle birlikte belgelendirilebilir.
ISO 45001 belgesi kaç yıl geçerli?
Belge 3 yıl geçerlidir ve yıllık gözetim denetimleriyle sürdürülür.